Pırlantanın değerlendirilmesi
Pırlantanın değeri 4C kuralı ile ölçülür.Bunun anlamı İngilizce'den gelmektedir.Carat weight), berraklıktır (Carity)., renk (Colour) ve kesim (Cut)
1. Karat ağırlığı (Carat weight)
Mücevher taşların çoğunun ağırlığını, karat ile ölçeriz.
1 karat = 0.2 gramdır.Karat yükseldikçe fiyat artar tabii başka kriterlerde vardır.
Ayrıca karat arttıkça fiyat birim fiyattan değil kademeli olarak artar.Örneğin:0.50 karat elmasın fiyatı aynı kalitedeki 1.00 karatlık elmasın yarısı değildir.
Daha büyük elmaslar doğada daha az bulunur, bu yüzden daha pahalıdırlar. Örneğin, bir karatlık tek bir pırlanta, aynı renk, berraklık ve kesimdeki yarım karat ağırlığındaki iki pırlantadan daha DEĞERLİ olacaktır. Ancak pırlantanın değerini sadece karat ağırlığı belirlemez.
Kesim, berraklık ve renk özelliklerine bağlı olarak, aynı karat ağırlığındaki iki pırlantanın değeri çok farklı olabilir.
0.99 karat tan 1.00 karat a geçerken fiyat birim karat fiyatından yaklaşık % 30 artar bu da bize değerlendirmeyi basit denklemler ile yapamayacağımız gösterir.
Dünyanın en büyük elması olarak bilinen 191 karatlık Işık Dağı ya da Kuh-i Nur adıyla tanınan elmas Hindistan'da bulunmuştur ve bugün, İngiltere Krallık Hazinesi'ndedir.
Adı Farsçada Işık Denizi anlamında olan, uçuk pembe renkli, yassı bir taş olan Derya-i Nur elması ise, yaklaşık 185 kırat ağırlığındadır ve bugün İran Milli Bankası'nda saklanmaktadır.
Bunlara ilaveten, 1853 yılında Brezilya'da bulunan ve Güney Yıldızı adıyla tanınan 128 karatlık elmasla, Büyük Moğol Elması ve bizdeki 86 karatlık Kaşıkçı Elması, dünyadaki en büyük ve en değerli 22 elmasın arasında bulunmaktadır.
2. Berraklık (Carity)
Berraklık kimilerine göre 4C lerin içinde en önemlisi kimilerine görede en önemsizidir.
Avrupa 'da berraklığı ölçmek için her gün çeşitli yöntemler geliştirilirken diğer yerlerde önem verilmemektedir.
Berraklık bir taşın içinde yada yüzeyinde bulunan izler kusurlar ve hasarlarla ilgilidir.
Bu izlerin görünebirliğine göre bir standart belirlenir.
Bir uzmanın en zor kararı berraklık tır.Çünkü renk karat ve kesim için belirlenmiş standartlar vardır fakat berraklık ile ilgili belli bir standart yoktur.Son karar insiyatife kalmıştır.Bu yüzden uluslar arası laboratuarlarda berraklığa bir çok kişi bakar son kararı Senior Gemmologist (Kıdemli Taş Uzmanı) verir.
Berraklığı etkilyen izler ve kusurlardır.İzler taşın içinde bulunurken kusurlar yüzeyde bulunur.
İzlerin çoğu pırlanta kristalleşmeden önce yada kristalleşme sırasında oluşmuştur.Bu yüzden bunlar kusur olarak değerlendirelemez ; doğal oluşum sonucudur.
Günümüzde izler sayesinde doğal pırlantayı sahtesinden ayırmaktayız.İzler pırlantanın aynı zamanda kimliği gibidir.Bir taşı izi sayesinde hatırlayabiliriz.
Kusurlar:
Kusurlar taşın yüzeyinde bulunan kesim sırasında oluşmuş hatalardır.IDC standartlarına göre bunların çok büyük önemi yoktur ancak çıplak gözle görülebilecek kadar ise dikkate alınır.
Kusurlar sertifika da yeşil ile gösterilir.
Elmas diğer elması çizer ve hasar verebilir hatta parça koparabilir bu da hasarları oluşturur.
Bu yüzden elmaslar, beraber konmamalı, saklanmamalıdır.Filmlerde, elmas hırsızları elmasları toplayıp bir keseye koyarlar, yapılmamalıdır :)Ayrıca şeffaflık ta önemlidir.Elmas doğada her şekilde olabilir şefaf yarı şeffaf ya da opak (içinden ışık geçirmeyen )Şeffaflık testi şeffaf bir taş ile mukayese yapılarak değerlendirilir.
Berraklık Paremetreleri:
Loupe – Clean :
En temiz taşta bile mikroskobik izler bulunur.Bu doğal yapıdır.Ölçü standardına göre 5 mikrondan küçük izlerin lup la gözükmesi mümkün değildir.Mikroskop ile değerlendirilir.
VVS 1 :
Çok çok küçük izler.Lup la gözükmesi çok zor olan mikroskop ile iz tayini yapıldıktan sonra görülebilen izler.Taşı çevirdikçe mikroskop ta kaybolan izler bu standarta girer.
VVS 2 :
Vvs 1 gibi çok küçük izler fakat sayıca daha fazla izler.
VS 1 :
Cok küçük izler Lup ile gözükmesi çok zor olan birkaç kere taş çevrilirken göze çarpan izler.Kontrası düşük VVS den büyük izler .
VS 2 :
VS 1 e göre daha yoğun izler.
SI1 :
Küçük izler lup ile rahatça seçilen izler
SI2 :
Uzun yarıklar siyah kristal izler ve yoğun bulutlar.Çıplak gözle zor seçilen izler.
P1 :
Çıplak gözle zor seçilir. S2 de denebilir.
P2 :
Çıplak gözle kolay seçilirler.
P3 :
Çıplak gözle kolayca seçilen ışıltıyı etkileyen izler bu taşlar dayanıksızdır.Kolayca kırılabilirler.
Türkiye'de berraklık standardı SI1 dir. Çokmu önemli derseniz bu bütçe ile alakalı bir konudur. Bir pırlanta rengi ne kadar iyi olursa, berraklığı da ne kadar temiz olursa o kadar değerli yani nadir bulunan taş kategorisine girer. Ama bir taşın rengi I yada H berraklığı SI1 ise gayet rahat içiniz ferah kullanabileceğiniz taş kategorisine girer.
3. Renk (Colour)
Doğada en fazla kahverengine yakın sarımsı taşlar bulunur.Bu sarımsı rengi nedeni,taşın oluşumu sırasında içindeki karbon atomlarının arasına nitrojen atomlarının girmesidir.Nitrojen atomları ışığın mavi kısmını emer böylece sarımsı renk ortaya çıkar.
İçinde nitrojen bulunmayan elmas kristalleri çok nadirdir.Renk standartları belirlenmiştir.Taşlar en renksizden en koyu sarıya doğru skala şeklinde sıralanırlar.
En renksiz taş D dir ve çok çok nadirdir.
Renk testi, berraklıkları SI2 den az olmayan aynı boy ve aynı kesimde D den N ye dokuz taş yan yana külahları yukarı gelecek şekilde dizilerek günışığı lambası ile (D15) yapılır.
Türkiye'de satılan standart pırlanta renkleri son 2 yıldır J'den I ve H rengine yükseliş olmuştur. Bu yükselişte tüketicinin bilinçlenmesi de etkili olmuştur. Batı'nın markalarına baktığımız zaman ise mesela bir Bulgari yada Tiffany G renk taşlar kullanmaktadır. Yani I ve H'ın bir üstüdür.
Kesim ve berraklık taşın rengini etkiler.
İdeal kesimli bir taşın ışıltısı taşın rengini gizler böylece olduğundan daha beyaz gözükür.
Avrupa için berraklık taşın renginden daha önemlidir.
Sarı ve kahverengi tonları dışında da elmas çeşitli renklerde bulunabilir.
1970 öncesinde, renkli pırlantalara çok fazla talep olmamıştır ve hatta bunlar kusur olarak görülmüştür.Daha sonra koleksiyoncular bunları nadir olduğunu anlamış renkli pırlantalara çok yüksek fiyatlar vermişlerdir.
Renkli pırlantalardan en nadiri ve dolayısı ile en değerlisi kırmızı olanlardır.
* Siyah pırlanta çok nadir değildir. Uzun seneler endüstride kullanılmış daha sonra mücevheratta kullanılmaya başlanmıştr.Siyah rengini içinde bulunan siyah grafiti izlerinden alır. Opaktır.
* Kırmızı pırlanta, çok nadirdir ve en pahalısıdır.Hafif morumsudur.
* Pempe pırlanta,Avusturalya 'da Argyle madeninde bulunduktan sonra pazarlanmaya başlanmıştır.Pempe renginin sebebi elmasın kristal yapısındaki deformasyondur.
* Mavi pırlanta , hafif grimsi olan mavi pırlanta atomlarının arasına boron girmesi sonucu oluşmuştur.Safir kadar koyu değildir.Ancak nadir olduğundan çok değerlidir.
* Yeşil pırlanta, doğal radyasyon sonucu oluşmuştur.
* Kahverengi pırlanta, doğada en çok bulunan elmastır.
4. Kesim (Cut)
Renk,berraklık ve karat hepsini doğa belirler sadece kesimi insanoğlu belirleyebilir.
Aynı taştan, iki ayrı kesim ustasından biri I rengi,VS 1, 0.90 karat pırlanta diğeri ise J rengi, VS2 ,1.10 karat pırlanta çıkartabilir.
Bu da kesimin ne denli önemli olduğunu göstermektedir.Zamanımızda kesim bilgisayarlar yardımı ile yapılmaktadır.
Kesim değerlendirilmesinde temel alınan külah ve taç açılarıdır.Işığın pırlanta içindeki yansımasının diğer bir deyişle seyahatinin optimuma ulaşması sağlanır
Türkiye'ye ilk elmas kesim fabrikası 1989 yılında İlyas Özasi tarafından getirildi.Günümüzde az sayıdada olsa Türkiye'de elmas kesim atölyeleri bulunmaktadır.
Pırlanta kesimi ile ilgili kaynaklarda bu grafik karşımıza çıkar.Genelde anlatılan şudur.Külah uzadıkça ışığın yönü değişir ve büyük bir kısmı kaybolur.Taşın içi karanlık gözükür.Bu taşa ölü taş denir .Külah açısı daraldıkça ışık tablaya doğru yansıma yapar .Bu taşa balık gözü denir.
Pırlanta yüzeyindeki parıltıya lostra denir.Işığın tümü pırlantanın içine giremez,bir ksmı geldiği açıyla faset üzerinden yansır.
Kesim iki kısımda incelenir.Ölçü oranları ve simetri.Simetride pırlantanın faset kesimlerinin düzgünlüğü, kemer kesimi ve simetri bozukluklarıyla ilgilenilir..
Temel simetri Sapmaları :
Yuvarlak bozukluğu:
Pırlantanın yuvarlak yerine hafif oval kesilmesinden kaynaklanır.Simetri kusuru sayılır.
Taç Yüksekliği Sapması:
Taç yüksekliğindeki oransızlıktır.Pırlantanın kemerine dik bakıldığında tacın sola veya sağa hafif kayık olmasıdır.
Külah Derinliği Sapması :
Taç gibi külahında bir kısmının daha kısa bir kısmının daha uzun gözükmesiHer yerde derinliğin aynı olmaması.
Merkez Dışı Tabla:
Tablanın tam merkezde olmaması, bir tarafa doğru daha çok girmiş olması
Merkezdışı külah ucu:
Külah ucunun tabladan bakıldığı zaman tam merkezde olmaması.
Parıltıyı Etkileyen Simetri Sapmaları :
Kravat Etkisi:
Külah yıldızlarının ağırlık kazanmak amacı ile kemer içine girmesinden kaynaklanır.Bu kısımlarda tuhaf karanlık görünür.Kesim yapan kişinin amacı külah derinliğini birkaç taraftan arttırarak ağırlık kazanmaktır.
Basit Kesim Hatası :
Kemer birleşmeleri arasındaki boyut farklılıkları pırlantanın köşelerinde tuhaf karartılara yol açar.Bunun amacı da ham elmastan maximum ağırlık kazanmaktır.
Bükülme :
Taç kısmı ile külah kısmının kemer üzerinde aynı noktalarda birleşmemesidir.ışıltıyı bozar.
Dalgalı Kemer :
Kemer üzerinde dalgalanma, aşağıya ya da yukarı doğru olan sapmalardır.
Küçük Simetri Hataları:
Faset oransızlıklarıFaset birleşmelerindeki problemlerTaçtan bakıldığı zaman göze çarpan ekstra ve natürel fasetler.
